Cukrzyca i syndrom Cushinga u koni

Zagadnienia endokrynopatii u koni nie zajmują wiele miejsca w dostępnej literaturze. Jest to związane z niedostatecznym poznaniem wielu procesów oraz stosunkowo niewielkim zapotrzebowaniem na rozpatrywanie tego typu problemów. Poza tematyką związaną z rozrodem, schorzenia na tle endokrynologicznym nie należą do częstych ani niebezpiecznych u koni.

Podejmowany przeze mnie temat zwrócił moją uwagę ze względu na fakt, iż spotkałam się z przypadkiem konia wykazującego jak przypuszczam syndromy choroby Cushinga.

 

cushing_syndrome.jpg

Bardzo często problem choroby Cushinga i cukrzycy łączą się ze sobą, obydwie choroby dotyczą koni w starszym wieku (powyżej 10 lat), do podobnych objawów należą: nadmierne pobieranie wody, nadmierne wydalanie moczu, obfite pocenie, początkowo otyłość a następnie spadek masy ciała


Cechą wspólną dla obu chorób są też pokrywające się przyczyny ich występowania, do których mogą należeć:

  • Stres- zaburzenie gospodarki hormonalnej, wzrost adrenaliny powodującej zwiększenie się poziomu insuliny oraz glukokokortykoidów
  • Leki i szczepionki- nadużywanie prowadzi do obniżenia odporności, zaburzeń w obrębie układu pokarmowego i przyswajania związków odżywczych, zabiegi weterynaryjne ponadto generują sytuacje stresowe dla koni
  • Produkty sojowe- zaburzenie metabolizmu glukozy
  • Środki owadobójcze -  stosowanie nadmiernie i niezgodnie z zaleceniami producenta aerozoli owadobójczych zaburzających funkcję trzustki biorącej udział w metabolizmie glukozy, wpływ na estrogeny oraz produkcję przeciwciał i funkcje makrofagów a więc obniżenie odporności organizmu
  • Nadużywanie glukozaminy
  • Skłonności genetyczne, głównie pod względem otyłości i zaburzeń w gospodarce węglowodanowej
  • Przekarmianie

Cukrzyca

Jest to przewlekła choroba metaboliczna, której podstawowym objawem jest podwyższony poziom  glukozy we krwi. W cukrzycy dominująca rola przypada insulinie, a dokładnie skutkom jej niedoboru. Zespól objawów wywołanych niedoborem insuliny jest następujący:

  • Hiperglikemia (na czczo)
  • Zwiększone pobieranie wody i wydalanie moczu
  • Obniżone wykorzystanie cukrów
  • Wzrost katabolizmu tłuszczów
  • Zwiększony metabolizm białka i utrata azotu
  • Glukoneogeneza
  • Spadek masy ciała mimo wzrostu łaknienia

Większość objawów poza hiperglikemią i wielomoczem może występować okresowo, w zależności od nasilenia i przebiegu choroby oraz czasu jej trwania.

Budowa insuliny koni

Cząsteczka insuliny zbudowana jest z 2 łańcuchów. Krótszy łańcuch A zbudowany jest z 21, a dłuższy z 30 aminokwasów, oba łączą dwa mostki dwusiarczkowe. Różnice w budowie insuliny między różnymi gatunkami występują tylko w łańcuchu A, na odcinku objętym mostkiem dwusiarczkowym od aminokwasu 6 do 11.  Łańcuch A insuliny koni różni się od ludzkiej tylko jednym aminokwasem w pozycji 9 (koń Gly, człowiek Ser), co powoduje iż wykrywanie insuliny u koni nie jest skomplikowane.

Glikemia i insulinemia

Najsilniejszym stymulatorem wydzielania insuliny jest niskie stężenie glukozy we krwi. Rozróżniamy 2 typy sekrecji insuliny:

  • podstawową obserwowaną na czczo
  • stymulowaną np. spożytym pokarmem

Sekrecja podstawowa utrzymuje poziom stężenie glukozy we krwi na czczo na poziomie 60-120 mg/ 100ml. Glikemia na czczo wyższa niż 120mg/dl może być zwiastunem zmniejszonej tolerancji glukozy i wczesnego stadium jednej z postaci cukrzycy insulinoniezależnej.
Stężenie glukozy po posiłku znacznie wzrasta, ale nie przekracza fizjologicznego progu nerkowego dla glukozy(180mg/dl).
Przy badaniu poziomu glukozy u koni należy mieć też na uwadze wpływ treningu, ujeżdżenia, prób wytrzymałościowych i sprawnościowych, kiedy to można odnotować nieznaczny wzrost stężenia glukozy we krwi, ale dotychczasowe badania nie wykazały wysokiej istotności różnic.

Metoda CGMS

U koni istnieje silny związek miedzy stężeniem glukozy a insuliny we krwi. Stężenie glukozy we krwi ściśle koreluje z jej zawartością w płynie śródmiąższowym, dzięki czemu przy zastosowaniu odpowiednich czujników wprowadzanych pod skórę stało się możliwe opracowanie systemu ciągłego monitoringu zmian koncentracji glukozy bez konieczności pobierania krwi.

Klasyfikacja cukrzycy:

Wyróżniamy kilka postaci choroby opartych o etiologie i patogenezę:

  • Cukrzyca insulinozależna (typu 1, IDDM, młodzieńcza)- w przebiegu, której przeżycie chorego zależy od podawania egzogennej insuliny, wynika z zaburzeń wysp Langerhansa trzustki
  • Cukrzyca insulinoniezależna (typu 2, NIDDM, wtórna, typu S)- charakteryzuje się hiperglikemią i obecnością glukozy w moczu, w przebiegu choroby pojawia się często insulinooporność. Podawanie egzogennej insuliny ma na celu jedynie monitorowanie i podtrzymywanie prawidłowej przemiany cukrowej
  • Cukrzyca wynikająca z upośledzonej regulacji stężenia glukozy we krwi (stan upośledzonej tolerancji glukozy, często w wyniku nabytej insulinooporności)
  • Cukrzyca ciężarnych, nie została opisana u zwierząt

Cukrzyca typu 1 przebiegająca z objawami hipoinsulinemii (niedoboru insuliny) uważana jest za postać niezwykle rzadką u koni, zaobserwowane przypadki dotyczyły zwykle zwierząt młodych dotkniętych inwazją strongylus equinus, których larwy migrując uszkadzały trzustkę upośledzając przy tym sekrecję insuliny.

Utrzymanie poziomu glukozy na normalnym poziomie wynika nie tylko z działania insuliny, ale także licznych jej antagonistów, do których należą: GnRH, kortyzol, adrenalina, glukagon, tyroksyna, estrogeny i progestageny. Ich nadmiar wiąże się często ze stanami hiperglikemii lub stanami chorobowymi, może to być przyczyną zaburzeń określanych jako cukrzyca wtórna. W przebiegu cukrzycy wtórnej wydzielanie insuliny przez trzustkę jest zmniejszone lub opóźnione.

Odmiany cukrzycy wtórnej:

Zapalenie trzustki

Ten rodzaj hiperinsulinemii pojawia się najczęściej u kuców na tle martwiczego zapalenia trzustki a także u otyłych kuców, lecz w tym przypadku zwykle ustępował w wyniku zastosowania treningu i diety obniżającej masę ciała.
Guzy warstwy ziarnistej jajnika klaczy

Należą one do najczęściej wykrywanych , nadmierna sekrecja hormonów przez guz jajników powoduje zaburzenia gospodarki insuliną.

Guz rdzenia nadnerczy (barwiak chłoniakowy)

Guz ten wydziela nadmierne ilości adrenaliny/ noradrenaliny, katecholaminy te w gospodarce węglowodanowej działają antagonistycznie w stosunku do insuliny sprzyjając wzrostowi insuliny we krwi. Guz ten poza objawami takimi jak wzmożona akcja serca i oddechy, drżenie mięśni, niepokój, poty objawia się zespołem poliurii i polydipsji (nadmierne pobieranie wody i wydalanie moczu), hiperglikemią oraz cukromoczem.

Guzy przysadki

Najczęściej występująca przyczyna cukrzycy typu 2 u koni, powiązanie tych dwóch schorzeń występuje od 25 do 85% przypadków tej choroby.

Rozpoznanie różnicowe cukrzyca/choroba Cushinga

Podejrzenie konia o cukrzycę powinno nasuwać przypadki, gdy zwierzę wykazuje objawy poliurii i polydipsji , postępujący spadek masy ciała mimo łaknienia a nawet zwiększonego pobierania karmy, oraz zmiany w okrywie włosowej. Taki zespól objawów włącznie z ujawnioną hiperglikemią, zdaje się typowy w zachorowaniach wywołanych czynnym guzem przysadki, chociaż może się pojawić w cukrzycy na tle innych chorób związanych z insulinoopornością. Kierując się tą przesłanką pacjent ze wstępnie potwierdzoną trwałą hiperglikemią i glikozurią powinien być badany celem wykrycia obecności guza przysadki, najlepiej testami czynnościowymi hamowania deksametazonem lub testem stymulacji tyreoliberyną. Wykluczenie tła przysadkowego daje racjonalną podstawę do wnikliwszego rozpoznania patogenezy, w tym potwierdzenia cukrzycy na tle rzadziej spotykanych czynników, jak również rozpoznania stanu cukrzycy w relacji z insulinoopornością (oznaczanie insuliny we krwi i próba tolerancji glukozy). Ze względu na skomplikowany charakter metod diagnostycznych pozwolę sobie pominąć szczegóły ich przeprowadzania odsyłając do fachowej literatury.

Leczenie

Leczenie cukrzycy u koni jest bardzo kosztowne, brak ciągłego podawania egzogennej insuliny i monitorowania choroby powoduje jej szybki nawrót, należy mieć też na uwadze przy leczeniu insuliną, iż u koni stosunkowo łatwo o wstrząs hipoglikemiczny po iniekcjach tego hormonu. Zaleca się objęcie chorego konia szczególną opieką, racjonalne żywienie i użytkowanie jako, że cukrzyca nie jest chorobą zagrażającą życiu.
Do wymienianych w literaturze środków leczniczo-zaradczych należą: odpowiednie żywienie ze szczególnym uwzględnieniem dodatków witaminowo-mineralnych (Cu, Mg, Cr, S) oraz NNKT, unikanie niepotrzebnych iniekcji np. szczepionek, unikanie sytuacji stresowych, ziołolecznictwo, homeopatia itd.

Syndrom Cushinga (ECD, ECS, hiperadrenokortycyzm)

Wracając do rozpoczętego poprzednio wątku dotyczącego najczęstszej przyczyny występowania cukrzycy u koni, chciałabym wspomnieć o syndromie (chorobie) Cushinga. Wydaje mi się celowe poruszenie tego tematu ze względu na to, iż bardzo często cukrzyca u koni bywa rozpoznawana tylko przy wystąpieniu objawów owego schorzenia

U koni, jak i u innych zwierząt towarzyszących czynność kory nadnerczy podlega kontroli sprzężeń zwrotnych ujemnych, znanych pod nazwą serwomechanizmu, hierarchicznie podporządkowanych dwóm ośrodkom tworzącymi włącznie z nadnerczami oś podwzgórzowo-przysadkowo-korowonadnerczową. Bodźce z ośrodkowego układu nerwowego, poprzez podwzgórze, z udziałem neurohormonu CRH, stymulują komórki kortykotropowe części gruczołowej do produkowania i wydzielania ACTH.  ACTH (kortykotropina) i CRH (kortykoliberyna) odpowiedzialne są za utrzymanie prawidłowej koncentracji glikokortykosteroidów (kortyzol i kortykosteron) we krwi. W warunkach prawidłowych stosunek kortyzolu i kortykosteronu we krwi konia wynosi 8:1.
Okołodobowy rytm stężenia kortyzolu nie koreluje z wiekiem, rasą lub płcią, natomiast jego stężenie bywa podwyższone pod wpływem wysiłku fizycznego, hipoglikemii, niedożywienia, stanów chorobowych, zabiegów chirurgicznych.
W patogenezie choroby występuje gruczolak zasadochłonny części pośredniej przysadki, jest czynny sekrecyjnie a więc wytwarza i wydziela hormon adrenokortykotropowy ACTH, co po pewnym czasie manifestuje się hipertrofią kory nadnerczy i wzrostem kortyzolu we krwi.
Przebieg zaburzeń jest powolny, ale stopniowo coraz to bardziej skomplikowany

Patofizjologia choroby

Obecność guza przysadki (gruczolak) charakteryzuje się:

  • Występowaniem nadmiernego owłosienia tzw. hirsutyzm oraz nadmiernym poceniem się- bywa to interpretowane jako wynik indukowanej nadczynności sekrecyjnej przysadki lub jako skutek ucisku guza na ośrodek termoregulacyjny podwzgórza
  • Nadmiernym pobieraniem wody i wydalaniem moczu (objaw zaawansowanego stadium choroby)-  skutek ucisku na część nerwową  przysadki (zniszczenia) i zmniejszone wydzielanie hormonu antydiuretycznego ADH, podwyższonego poziomu kortyzolu we krwi, diurezy osmotycznej na skutek hiperglikemii
  • Wystąpieniem hiperglikemii, czasem wraz z cukromoczem i względnym niedoborem insuliny we krwi

Kliniczne objawy bywają wykrywane u koni powyżej 15-20 wieku, częściej u klaczy niż u ogierów. Wykrywalność choroby określa się na około 0,5% ze względu na brak dostatecznie wyróżniających objawów klinicznych, poza wymienionymi możemy zaliczyć tu także zwiększony apetyt, męczliwość, ospałość, skłonność do pocenia się i stanów gorączkowych.
Najbardziej charakterystycznym objawem występującym w 85% przypadków jest owy hirsutyzm- zmiany w owłosieniu- nadmierny wzrost, zwłaszcza na tułowiu i kończynach, falowanie, sklejenie, trudności lub opóźnienie w procesie sezonowej zmiany okrywy włosowej na wiosnę).
Większość koni niewykazujących objawów ze strony układu pokarmowego bądź uzębienia może mieć nadwagę (otłuszczenie nadoczodołowe i ogólne) ze względu na dysfunkcje części pośredniej przysadki.
Następstwem przewlekłej kortyzolemii może być też ochwat, zaliczany do symptomów drugorzędowych, łączonych też z cukrzycą. Należą tu również objawy towarzyszące tj. skłonność do ropienia okołozębowego i zapalenia zatok manifestujących się wyciekiem z nozdrzy i zwiększoną zapadalnością na zapalenie płuc. Objawy te są jednym z wyrazów ogólnego obniżenia odporności w przebiegu choroby Cushinga i zwiększonej podatności na zakażenia.

Rozpoznanie laboratoryjne

W zaawansowanych stanach choroby występuje zmniejszenie liczby erytrocytów i zawartości hemoglobiny. Liczba neutrofili może być podwyższona a leukocytów ogółem obniżona. Jeśli chodzi o pomiary hormonalne stężenie kortyzolu stężenie kortyzolu może być podwyższone, jednakże jest to ciężkie do zdiagnozowania ze względu na znaczną zmienność poziomu kortyzolu we krwi u koni zdrowych jak i chorych. Jednakże profil kortyzolemii wykazuje brak normalnych okołodobowych zmian kilkukrotne pomiary w ciągu dnia mogą dać bardziej znaczące rezultaty.
Zwykle zwiększone stężenie glukozy we krwi wieńczy diagnozę.

Leczenie

Zespół chorobowy Cushinga w postaci niepowikłanej dodatkowymi zaburzeniami należy postrzegać jako chorobę przewlekłą, niezagrażającą życiu, pozwalającą na spokojną i długą wegetację pod warunkiem zapewnienia troskliwego utrzymania i właściwego żywienia oraz unikania sytuacji stresowych. Należy utrzymywać okrywę włosową a należytej czystości lub strzyc, zapewnić regularną korekcję kopyt i monitorowanie ich zdrowotności, higiena uzębienia,  zminimalizować iniekcje i szczepionki, odrobaczać regularnie. Przy tego typu "programie terapeutycznym" konie mogą bytować około 10 lat.
Leczenie można stosować za pomocą środków poprawiających kontrolę dopaminergiczną części pośredniej przysadki np. pergolid, cyproheptadyna.
Stosuje się również ziołolecznictwo, homeopatie.

 

Źródła: Ślebodziński A.B.: Endokrynopatie u koni. Choroba Cushinga i cukrzyca, Kędzierski W. Podolak M.: Zmiany metaboliczne u koni w procesie ujeżdżania. , Insulin Resistance and Cushing's syndrome in horses Adapted from a paper originally written in 2001, AHVMA conference, http://www.harmanyequine.com/Insulin_Resistance_and_Cushings_syndrome_in_horses.stm, http://www.recoveryeq.com/cushungs_syndrome.htm

 

©  Copyright by Izabela Grzonka